اگر این روزها هنگام جدا شدن از فرزندتان برای رفتن به مدرسه، مهدکودک یا حتی ترک چند دقیقهای خانه با گریه شدید، چسبیدن غیرعادی یا نگرانی افراطی او روبهرو شدهاید، شما تنها نیستید. اضطراب جدایی در کودکان یکی از طبیعیترین نگرانیهای والدین است؛ نگرانیای که اگر درست شناخته و مدیریت نشود، میتواند آرامش کودک و خانواده را مختل کند.شناخت صحیح این مسئله یعنی پیشگیری از مشکلات بزرگتر و یک تشخیص درست در زمان مناسب، میتواند ماهها اضطراب کودک را کوتاهتر کند. با همین هدف در این مقاله تمام آنچه باید درباره اضطراب جدایی بدانید را بررسی کرده ایم، در ادامه با ما همراه شوید.
منظور از اضطراب جدایی در کودکان چیست؟
اضطراب جدایی یک وضعیت طبیعی است که کودک در زمان جدایی والدین یا عزیزان خود دچار آن می شود. کودکان اغلب از ترک مادرشان دقیقاً به دلیل یک وابستگی غریزی می ترسند. اما در برخی مواقع با گذشت زمان و رشد کودک این اضطراب تداوم داشته یا شدت می گیرد.
اگر اضطراب جدایی کودک به حدی شدید یا طولانی است که منجر به اختلال در روند مدرسه رفتن یا سایر فعالیت های روزانه ی وی می شود، این حالت اختلال اضطراب جدایی در نظر گرفته می شود. اضطراب جدایی، نوعی اختلال اضطرابی است که معمولا مربوط به هنگام جدا شدن از والدین، پرستار یا سایر مراقبان کودکان رخ می دهد. در موارد نادر ممکن است اختلال اضطراب جدایی در نوجوانان و یا بزرگسالان نیز رخ دهد و منجر به ایجاد مشکلاتی در هنگام ترک خانه و یا رفتن به محل کار شود.
علائم اختلال اضطراب جدایی کودکان
همان طور که اشاره کردیم اضطراب جدایی در اکثر کودکان در سنین رشد ایجاد می شود، اما برخی علائمی که منجر می شود به عنوان اختلال در نظر گرفته شود عبارتند از:
- پریشانی و نگرانی بیش از حد در مواقعی که کودک حدس می زند قرار است از عزیزان و یا خانه دور باشد.
- نگرانی همیشگی در مورد از دست دادن والدین و یا کسانی که دوستشان دارند به دلیل بیماری و یا یک حادثه ی وحشتناک
- نگرانی دائمی از اینکه اتفاق بدی مانند گم شدن و یا دزدیده شدن ممکن است منجر به جدایی او از والدین یا افرادی که دوستشان دارد شود.
- عدم تمایل به دوری از خانه به دلیل اضطراب و ترس ناشی از جدایی
- اجتناب از تنها ماندن در خانه بدون حضور والدین و یا سایر کسانی که دوستشان دارد.
- کابوس های تکراری در مورد جدایی
- اظهار مشکلاتی مانند سردرد، معده درد و یا سایر علائم در هنگام جدا شدن از والدین و یا سایر افرادی که دوستشان دارد.
توجه داشته باشید که اختلال اضطراب جدایی در کودکان ممکن است با اختلال هراس و یا حمله پانیک نیز ارتباط داشته باشد. در حقیقت دوره های اضطراب می تواند به صورت حملات شدید و ناگهانی از ترس و وحشت بروز نماید و در چند دقیقه به اوج خود برسد.
علت اضطراب جدایی کودکان
علت اضطراب جدایی در کودکان ترکیبی از عوامل رشدی، ژنتیکی و محیطی است. در سالهای اولیه زندگی، وابستگی عاطفی کودک به والدین بخشی طبیعی از رشد اوست و همین وابستگی زمینه ایجاد اضطراب هنگام جدایی را فراهم میکند. اما عواملی مانند خلقوخوی حساستر، سابقه خانوادگی اضطراب، تغییرات بزرگ مثل شروع مهدکودک، تولد خواهر یا برادر جدید، جابهجایی منزل یا حتی تجربه بیماری میتوانند شدت این اضطراب را بیشتر کنند.
همچنین سبک تربیتی نیز نقش مهمی دارد؛ کودکانی که والدین بیشازحد مراقب یا نگران دارند، اضطراب جدایی بیشتری را تجربه میکنند. مجموع این عوامل باعث میشود کودک نتواند بهراحتی احساس امنیت مستقل از حضور والدین را شکل دهد و در نتیجه هنگام جدایی واکنشهای شدید نشان دهد.
✍️ بیشتر بخوانید: اضطراب امتحان؛ علل، علائم و درمان آن
تاثیر اضطراب جدایی بر عملکرد تحصیلی کودک
اضطراب جدایی تنها یک نگرانی کودکانه نیست و میتواند به شکل مستقیم عملکرد تحصیلی او را تحتتأثیر قرار دهد. کودکی که دائم نگران از دست دادن والدین است، تمرکز کافی برای یادگیری ندارد. به گفته دکتر علیرضا جباری: «وقتی ذهن کودک دائم درگیر ترس از جدایی باشد، مغز فرصت پردازش و یادگیری ندارد؛ این مسئله حتی میتواند مسیر تحصیلی او را در سالهای بعد تحت تاثیر قرار دهد.»
دیگر تاثیرات شایع این اختلال بر عملکرد تحصیلی کودک عبارت اند از:
- افت تمرکز و توجه در کلاس
- غیبتهای مکرر به دلیل ترس از مدرسه
- رفتارهای اجتنابی مثل «دلدردهای تکراری صبحگاهی»
- کاهش اعتمادبهنفس و دوری از فعالیتهای گروهی
- افت نمرات و کاهش انگیزه یادگیری
عوامل خطر ایجاد اضطراب جدایی کودک
همان طور که اشاره کردیم اضطراب جدایی اغلب در سنین خردسالی آغاز می شود اما ممکن است تا سنین نوجوانی و یا حتی تا بزرگسالی نیز ادامه پیدا نماید. عوامل خطری که منجر به بروز این اختلال می شوند عبارتند از:
ᘏ استرسی که به دلیل جدا شدن یا فوت عزیزان ایجاد می شود:
مانند بیماری یا مرگ فردی که دوستش دارند، گم شدن و یا مرگ حیوان خانگی، طلاق والدین و یا انتقال به یک مدرسه ی جدید
ᘏ سابقه خانوادگی
وجود اضطراب جدایی در افراد خویشاوند نشان دهنده ی این موضوع است که ژنتیک در ایجاد این اختلال نقش دارد. همچنین افرادی با خلق و خوهای خاص ممکن است بیشتر از سایرین دچار اضطراب جدایی شوند.
ᘏ مسائل زیست محیطی
تجربه ی اتفاقاتی که ممکن است منجر به جدایی کودک از عزیزانش شود.
تفاوت بین اضطراب طبیعی و اختلال اضطراب جدایی در کودک
اضطراب جدایی بخشی طبیعی از رشد کودک است و معمولا از ۸ تا ۱۴ ماهگی ظاهر میشود. اما زمانی که شدت، تداوم و تاثیرگذاری آن از حد طبیعی خارج شود، میتواند نشانهای از اختلال اضطراب جدایی (Separation Anxiety Disorder) باشد.
| ویژگی | اضطراب طبیعی جدایی | اختلال اضطراب جدایی |
|---|---|---|
| مدت زمان | کوتاهمدت در حد چند دقیقه | طولانی، بیش از ۴ هفته |
| شدت | ملایم تا متوسط | شدید، مختلکننده زندگی |
| واکنش هنگام جدایی | بیقراری یا گریه قابل آرامسازی | وحشت شدید، گریه مداوم، چسبندگی افراطی |
| تأثیر بر عملکرد | بدون اختلال قابلتوجه | اختلال در خواب، تحصیل، روابط خانوادگی |
| سن شایع | ۰.۸ تا ۳ سال | هر سنی، حتی نوجوانی |
| علائم جسمی | کم | تهوع، سردرد، دلدرد هنگام جدایی |
⚠️ نکته: اگر کودک فقط هنگام تغییرات محیطی مانند شروع مهدکودک اضطراب نشان میدهد، طبیعی است. اما اگر حتی تصور جدایی باعث وحشت، گریه شدید، یا علائم جسمی شود، موضوع جدیتر است.
عوارض اختلال جدایی کودکان
اضطراب جدایی می تواند موجب ناراحتی و مشکلات عمده در عملکرد مدرسه رفتن کودک و یا محل کار و انجام سایر فعالیت های روزانه ی بزرگسالان شود.
- سایر مشکلاتی که همراه با اختلال اضطراب ممکن است ایجاد شوند عبارت است از:
- اختلالات اضطراب عمومی مانند حملات پانیک، اختلال اضطراب اجتماعی و یا آگورافوبیا
- اختلال وسواس (عملی- فکری)
- افسردگی
با اضطراب جدایی کودکان چه کنیم؟
اختلال اضطراب جدایی اگر زود تشخیص داده شود به راحتی قابل درمان است، والدین با پیروی از برخی دستورالعمل های ساده به شکستن سد دلبستگی بیش از حد به والدین کمک می کنند. این نکات عبارتند از:
- مستقیما کودک را مجبور به دوری از والدین نکنید، بلکه ابتدا با صحبت با او در مورد موضوع، او را آماده کنید.
- تشویق کودک به مشارکت با همسالان خود در بازی و یادگیری در حضور والدین، تا قبل از ترک او احساس اطمینان و اعتماد به نفس کند.
- شرکت در یک ورزش گروهی متناسب با سن کودک که به او کمک می کند تا بدون احساس ترس و اضطراب والدین را ترک کند.
- کودک را مسخره نکند و یا احساساتی را که نسبت به ترس از دوری از والدین ابراز می کند، مسخره نکند.
- مشارکت کودک در یکی از کارهای خانه، برای احساس استقلال و مهم بودن و افزایش اعتماد به نفس موثر است.
- داستان هایی که ایده استقلال و جدایی از والدین را دارند، تعریف کنید.
- اطمینان دادن به کودک که مدت کوتاهی را با دوستانش سپری می کند و به زودی والدین برای تحویل گرفتن او برمی گردند.
- از ترک ناگهانی کودک یا تهدید جدایی او خودداری کنید.
- کودک را با غریبه ها رها نکنید.
درمان اختلال اضطراب جدایی در کودکان
همان که اشاره شد، اضطراب از ترک والدین در سنین زیر ۳ سال طبیعی است، اما در سنین بالاتر و همراه با علائم جدی می تواند نشان دهنده نوعی اختلال اضطراب باشد. اختلال اضطراب جدایی در اغلب موارد بدون درمان، بهبود نمی یابد. این اختلال در اغلب موارد با روان درمانی و گاهی اوقات با دارو درمان می شود. روان درمانی که گاهی گفتگو درمانی یا مشاوره نامیده می شود، شامل همکاری با یک درمانگر برای کاهش علائم اضطراب جدایی است. فرزند شما می تواند یاد بگیرد که چگونه ترس های مربوط به جدایی و عدم اطمینان را مدیریت کند. همچنین، والدین می توانند یاد بگیرند که چگونه به طور مؤثر حمایت عاطفی ارائه دهند و استقلال مناسب سن را تشویق کنند.
📞 برای رزرو نوبت مشاوره و درمان با شماره ۰۲۱۹۱۰۱۶۳۳۳ تماس بگیرید 📞
پیشگیری از اضطراب جدایی در کودکان
به طور کلی نمی توان راهکاری را جهت پیشگیری از این اضطراب ارائه داد اما برخی از عواملی که می تواند کمک کننده باشد عبارت است از:
- در صورتی که حس می نمائید اضطراب ناشی از جدایی در کودک شما بیش از معمول است از همان ابتدا از یک مشاور کودک راهنمایی بگیرید.
- جهت جلوگیری از بدتر شدن علائم و یا ادامه دار شدن علائم تا سنین نوجوانی و بزرگسالی، برنامه درمانی را به صورت کامل دنبال نمائید.
- در صورتی که خودتان دچار اضطراب، افسردگی و یا سایر مشکلات روحی هستید از یک روانپزشک و یا روانشناس در جهت درمان کمک بگیرید تابتوانید برای فرزندانتان یک الگوی خوب باشید.
اشتباهات رایج والدین در مواجهه با اضطراب جدایی کودک
- بر جدا کردن ناگهانی کودک بدون آمادسازی اصرار نکنید.
- تسلیم گریه و رفتارهای وابستگی کودک نشوید و هر بار او را به خانه برنگردانید.
- ترککردن پنهانی کودک را انجام ندهید.
- برای آرامکردن مداومِ بیش از حد او تلاش نکنید.
- از تهدید کردن یا ترساندن کودک هنگام جدایی پرهیز کنید.
- احساسات کودک را بیاهمیت جلوه ندهید.
- اجازه ندهید وابستگی کودک به شما دائماً تقویت شود.
اختلال طبیعی یا نگران کننده..؟
اضطراب جدایی پدیدهای رایج اما قابلکنترل در کودکان است؛ موضوعی که اگر بهموقع شناخته و مدیریت شود، میتواند از بسیاری از مشکلات آینده پیشگیری کند. تشخیص تفاوت بین اضطراب طبیعی و اختلال اضطراب جدایی، توجه به رفتارهای کودک، و مداخله علمی والدین، مسیر درمان را هموارتر میکند. در مواردی که اضطراب عملکرد روزمره کودک را مختل میکند، مشورت با متخصص روانپزشک کودک اهمیت بیشتری دارد. بهرهگیری از تجربه و دانش بهترین روانپزشک تهران؛ دکتر علیرضا جباری میتواند به والدین کمک کند تا با رویکردی علمی و آرامشبخش، کودک را از این مرحله عبور دهند و زمینه رشد سالمتر او را فراهم کنند.
